منطقه علمکوه و تختسلیمان(قسمت دوم)
منطقه علمکوه و تختسلیمان
ویژگیهای زمین شناسی منطقه :
منطقه کلاردشت از تشکیلات رسوبی و غیر رسوبی متعدد و متنوعی تشکیل گردیده است که این سنگها در قسمتهای مختلف آن از ماسه سنگ، مارن، آهک و حتی سنگهای ولکانیکی متغیر بوده و قابل رویت است.
به طور کلی، البرز شامل رشته کوههای واقعی است که بویژه قسمت مرکزی و خاوری آن مهم میباشد. با وجود این، از لحاظ مبنای ساختمانی، کوهها فاقد سیمای ناحیه مرکزی ایران است ولی از لحاظ ساختمانی و چینه شناسی به هم ارتباط دارند.
این موضوع به ویژه در سمت جنوبی البرز نمود بیشتری دارد و در سمت شمالی اختلاف مختصری دیده میشود. در مواردی نیز البرز به شکل چین خوردگی آلپی است که جزو کمربند چین خورده آلپ به شمار می آید و ادامه قفقاز کوچک و ترکیه شمال خاوری است.
به استناد مندرجات جغرافیای طبیعی ایران و علائمی که توسط بعضی از دانشمندان زمین شناس مانند پرفسور اوکوست گانسر(ougust Ganser) در این منطقه بدست امده است می توان گروه تختسلیمان را جزء چین خوردگیهای دوره سوم زمین شناسی دانست و از طرفی وجود یخچالهای طبیعی آثار جدیدترین دوره زمین شناسی را در این منطقه اعلام میدارد و از طرف دیگر وجود (Trielubit) ها که توسط پرفسور اگوست گانسر در قسمت قلل لشکرک و قلل مناره و گردونه کوه بدست آمده وجود اثار دوره اول زمین شناسی را در این منطقه معلوم می دارد.[2]
سلسله ارتفاعات تختسلیمان و علمکوه در مرکز توده بزرگ با تولیت نفوذی آذرین قرار دارند، در اطراف و حاشیههای این توده با تولیت و در داخل آن، دایک های نفوذی آذرین بعدی و طبقات و لایههای مواد خروجی آذرین دیده شده، همچنین بقایای رسوبات چشمههای آب گرم (هیدروترمال) که در اثر نفوذهای مجدد مواد مذاب خروجی دگرگون شدهاند، قرار دارد.
علاوه بر موارد گفته شده، حرارت چندین هزار درجه مواد نفوذی همراه با فشار فوق العادهای که آنها را به سطح زمین کشانده است، موجب گردیده که تا شعاعی حدود 2 تا 3 کلیومتر لایهها و طبقات در برگیرنده، تحت تاثیر فشار و حرارت فوق العاده و نفوذ مواد محلول در توده مذاب که معمولا سیلیس میباشد، قرار گرفته و دگرگون گردند. این طبقات و لایههای رسوبی بسته به نزدیکی به توده نفوذی تغییر ساختاری مختلفی یافتهاند. طبقات همجوار توده نفوذی به سنگهای (SKARN) Silica – calcite و در مرحله بعد به سنگهای چینی و پس از آن به سنگهای آهکی متامورف که بقایای فسیلی را حفظ کردهاند، تبدیل شدهاند و بسته به چگونگی فلزات محتوی محلولهای مذاب، سنگهای دگرگون شده رنگهای مختلفی پیدا کردهاند. همچنین در قسمتی از اطراف این مواد مذاب نفوذی تودههای ماسه سنگ تبدیل به کوارتزیت گردیده و به علت وجود ترکیبات آهنی در مواد مذاب رنگ این کوارتزیتها تیره رنگ (خاکستری تیره تا سیاه) تغییر یافته است.
در خصوص موقعیت زلزله خیزی منطقه باید گفت که این منطقه تحت تاثیر عواملی که زلزله خیزی نواحی شمال کشور و البرز را تعیین میکنند، قرار دارد. به عنوان مثال کشور ما در قسمت میانی کمربند کوهزایی آلپ–هیمالیا واقع است و مورفولوژی کنونی ایران بر اثر همین کوهزایی به ویژه آلپ پایانی بوجود آمده است. این حرکات هنوز به پایان نرسیده و تعادل نهایی بر قرار نشده است. در البرز هنوز از نظر ژئوفیزیکی نیز تعادل ایزوستازی واقعی وجود ندارد.
خصوصیات زلزله خیزی استان مازندران تماما به فعالیت تکنونیکی شدید و هم چنین به فاصله نقاط از گسلههای البرز ارتباط دارند.
بر اساس نقشه پهنه بندی زلزله استان مازندران و تعیین نقاطی که از قرن چهارم قبل از میلاد تا سال 1976 میلادی زلزلههای مخرب و ویرانگر در این منطقه از شرق گنبد کاووس تا نور و تنکابن را در بر میگیرد.
از 56 زلزلهای که از سال 1900 تا 1976 میلادی در محدوده منطقه اتفاق افتاده و عمق کانونی آن مشخص شده است، 38 زلزله ( 68 درصد ) در عمق کانونی 33-0 کیلومتر بوقوع پیوسته است.[1]
نقشه زمین شناسی کلاردشت از سازمان زمین شناسی کشور
یخچالهای طبیعی منطقه:
یکی از پدیدههای مورفولوژیکی منطقه وجود یخچالهای بزرگ طبیعی است که این یخچالهای طبیعی و دایمی پس از گذشت دهها میلیون سال هم چنان نا آرامند. یکی از مهمترین این یخچال ها، علمچال نام دارد که دارای 3000 متر طول و 750 متر عرض و 80 متر عمق می باشد. علاوه بر آن میتوان یخچال اسپیلت که متشکل از تودههای بزرگ یخ است، نام برد. این توده عظیم یخ که با سنگ و خاک امیخته شدهاند، منابع اصلی آبگیری رودخانه سرد آبرود کلاردشت هستند.
در توصیف یخچالهای منطقه باید گفت که ماسیف علم کوه در واقع مرکب از یک تیغه یا خط الراس با جهت جنوبی و شمالی است که ارتفاع آن از "کل جارون"* افزایش می یابد. این تیغه که دو قله تختسلیمان و علمکوه را شامل می شود، در جنوب قله علمکوه بطرف جنوب شرقی متمایل گشته و با ارتفاعی متجاوز از چهار هزار متر در پایین گردنه حصارچال و در حد نهایی دره اصلی سردآبرود خاتمه مییابد. از قله اصلی تنها یک تیغه که در حقیقت مجزا کننده سه شاخه یخچال ما سیف هستند، منشعب می شود. این تیغهها عبارتند از :
یکم : تیغه شمالی که متکی به قوس تختسلیمان است و حوضچه یخگیر کوتاهی را تشکیل میدهد که از اطراف سیرکهای یخچال به آن منتهی میشوند.
دوم : تیغه مرکزی که قلههای شانهکوه و میانسهچال را به هم مربوط میسازد. این تیغه مرکزی، طویلتر و پستتر از تیغه اولی است.
سوم : شاخه یخچال اصلی است و از دو تیغه دیگر مهمتر است و از قله علمکوه جدا میشود. این تیغه که در ارتفاع 4420 متری قطع میشود، به طرف شمال شرقی متمایل و تا قله چالون ادامه دارد. تیغههای نامبرده سه دره نامساوی ولی مهم را که قبلا به وسیله یخ اشغال شدند، محدود میکنند و به شرح زیر قابل شناسایی میباشند:
1- یخچال واقع در شمال شرقی تختسلیمان.
2- یخچال مرکزی در شمال خط الراس میان شانهکوه.
3- یخچال اصلی که در شمال خط الراس علمکوه و چالون قرار دارد.
کلاردشت و توده تختسلیمان( نقل از دپلانول سال 1957 میلادی )
یخچالهای علمکوه از نوع یخچالهای کوهستانی و درهای هستند که روزانه با سرعتی به طور متوسط بین 30 سانتیمتر تا یک متر در حرکتند و هر روز تغییر مکان میدهند. این یخچالها متعلق به دوران سوم زمین شناسی یا سنوزوئیک هستند و 60 میلیون سال قدمت دارند.
پیشینه مطالعات مربوط به یخچالهای این مجموعه به سالهای دهه 30 میلادی مربوط میشود. در سال 1933 داگلاس باسک کوهنورد و جغرافیدان انگلیسی برای صعود و نقشه برداری به منطقه مراجعه نمود و به وجود یخچالهای این منطقه پی برد. در سال 1934 میلادی ( 1313 خورشیدی) هانس بوبک اتریشی پس از صعود به قله علمکوه و نقشهبرداری کامل از این منطقه، چندین یخچال نیز کشف نمود.
[1]
در این مجموعه به طور کلی هفت یخچال بزرگ وجود دارد که به ترتیب وسعت بشرح زیر میباشد:
1- خچال هفت خوان: این یخچال بین جبهه شمال قلههای هفت خوان و جبهه غربی قلههای خرسان واقع شده و بزرگترین یخچال طبیعی کشور میباشد.
2- خچال علمچال: این یخچال بین جبهه شمالی علمکوه و جبهه شرقی شانهکوه و جبهه قلههای چالون و سیاهکمان و جبهه جنوبی میانسهچال واقع شده است.
یخچال علمچال، دیواره علمکوه، شانهکوه و تختسلیمان
3- یخچال شمال غربی علمکوه: این یخچال در بین دماغه شمال غربی علمکوه و شانهکوه جبهه جنوب غربی تختسلیمان از سمت غرب به یخچال هفت خوان متصل است.
4- یخچال تختسلیمان: این یخچال بین قلههای تختسلیمان و شانهکوه و میانسهچال واقع شده است.
5- یخچال خرسان: در بین قلههای خرسان، علمکوه و مرجیکش واقع گردیده است.
6- یخچال چالون: این یخچال در بین قلههای چالون و سیاهسنگ و گردنه چالون واقع شده است.
یخچال چالون و قله تختسلیمان در روبرو
7- یخچال مرجیکش: در بین قلههای مرجیکش و شاخک شرقی علمکوه و سیاهسنگ واقع است.
در این نواحی برفچالهایی نیز وجود دارد که مهمترین آنها : برفچال تنگ گلو است که دروازه شمالی فلات حصارچال نیز میباشد و راه مالرو کلاردشت طالقان از آن عبور میکند. برفچال دیگر به برفچال گردونهکوه معروف است که در بین دو یخچال خرسان و حصارچال در زیر قله مناره واقع است.[2]
*کل جارون به معنی محل تجمع کل و بز وحشی است.
منابع:
1- كتاب كلاردشت، تالیف علي ملك پورانتشارات فکر نو، سال 1377
2- كتاب علمكوه، تالیف عبدالحسين عزيزي، انتشار کوه اسکی، پاییز سال 1364
این وبلاگ متعلق به باشگاه کوهنوردی کالاهو شهرستان کلاردشت می باشد. برداشت مطلب یا عکس از این وبلاگ با ذکر منبع بلامانع است.