مقدمه :

در ماده 2 بند2 اساسنامه فدراسیونهای ورزشی جمهوری اسلامی ایران یکی از اهداف فدراسیونها را چنین بیان داشته است :

"ایجاد زمینه های لازم برای حضور قهرمانان، پیشکسوتان، داوران، مربیان و سایر دست اندرکاران ورزشی در عرصه های بین المللی در داخل و خارج کشور"

و این یکی از آرزوهای و افتخارات کشورها و گروههای کوهنوردی می باشد که بتواند به قلل مرتفع و مطرح جهان صعود نمایند که در حقیقت اولین عامل اجرای چنین برنامه هایی را می توان در مصاحبه سرپرست تیم ایتالیا که در دهه 60 (شمسی) موفق به صعود قله اورست شده بود، یافت. که خبرنگاری پرسید : برای صعود به قله اورست چه امکاناتی لازم است؟ گفت : سه چیز؛ اول پول، دوم پول، سوم پول !

هم اکنون حدود بیش  از 20 سال می شود که مردم ساکن ارتفاعات بلند و مطرح جهان به فکر کسب درآمد از طریق برگزاری تورهای ورزشی صعود به ارتفاعات افتاده اند، مکانهایی را می توان نامبرد همچون منطقه گیلگیت پاکستان- کاتماندو نپال – دوغوبایزید ترکیه - شامونی فرانسه و ...   

شرکتهای تأسیس شده در امر تورگردانی ورزشی با توجه به نحوه قرارداد بستن خود با علاقمندان کوهنوردی وظایف متعددی را عهده دار می شود.

همچنین از حیث اقتصاد ورزش کوهنوردی نیز قابل توجه است. و خدمات دهی شرکتها در سایر ابعاد از جمله اکوتوریسم، ترکینگ و ... را در برمی گیرد.

فصل اول : تحلیل یک برنامه برون مرزی

بر اساس تحقیقات پژوهشگران انسان نباید به ارتفاع بالاي 8000 متری قدم بگذارد، چه بسا این گونه فعالیت ها حركتی غير منطقي و غلبه بر رفتار عاقلانه بشری است چرا که فرد در طول اين سفر با چالش های زیادی از جمله : خطر مرگ، کمبود اکسیژن،   بی خوابی، بی اشتهایی، ناپایداری شرایط جوی، دگرگونی بدنی از لحاظ جسمی و روحی و ... خود را درگیر می کند.

و از سویی دیگر فرد صعودکننده با توجه به مسیرهای صعب العبور و موانع پیش رو گاهی لحظه به لحظه با مرگ دست و پنجه نرم می کند و سختیها و مرارتهای دور از ذهنی را تجربه می کند و شاید در مسیر صعود قله لحظاتی فرا می رسد که گویی به انتهای زندگیش نزدیک است و جالب اینجاست که باز هم میل و اشتیاقش به صعود صد چندان می گردد.

با مقدمه فوق می توان نتیجه گیری کرد که فرد مجبور است در صورت اجرای چنین برنامه هایی کاملاً آگاهانه و اصولی تصمیم گیرد و سپس پای در ره نهد، شاید به نظر برسد علمی شدن ورزش به پیشرفت تکنولوژی، طراحی و ساخت ابزارهای پیشرفته و نیز توسعه تکنیکها منجر شده است و مسیرها بسیار سهل تر طی می شوند. اما باز هم لحظاتی دیده می شود که قدم برداشتن و یا حتی نفس کشیدن در ارتفاعات برای فرد صعود کننده از هر کاری مشکل تر می شود. که تمامی شور و شوق و هیجان وی جهت پیمودن مسیرهای سخت و فائق آمدن بر مشکلات صعود میسر نمی شود مگر به عشق و علاقه پیمودن مسیرهای بکری که شاید تا به حال نوع بشر در آن گام ننهاده است. 

با تمام این احوال جهت طی و طریق این مسیر ضمن ارتقاء توانمندی های فردی و تکنیکها لازم است همواره از تجربه و همفکری اساتید و پیشکسوتان صاحب نام و صاحبنظران این رشته کمک و راهنمایی گرفت.

و نیز کوهنوردانی باید اقدام به صعودهای برون مرزي و بلند کنند كه تجربه کافی در صعود رشته كوههاي ايران را داشته باشند.

به عبارت دیگر می توان گفت عامل مهم در انتخاب اعضای تیمهای هیمالیانوردی و صعودهای برون مرزی را سوابق و تجربه های علمی و میزان احاطه به دانش کوهنوردی آنها دانست.

 جهت اجرای یک برنامه برون مرزی اقدامات ذیل حائز اهمیت می باشد :

بخش 1 - انتخاب منطقه اجراي برنامه

از آنجایی که مي دانيم شرایط كوهنوردي در ارتفاع بیش از 4000 متري کاملاً متفاوت با شرایط قله های کم ارتفاع تر است به طوري كه در اين ارتفاع با گذشت زمان در هر شب و روز بدن با شرايط جديد سازگار(1)مي شود و هم هوایی(2) کامل می گردد.

و از ارتفاع 6000 متري به بالا شرايط كاملاً تغيير مي كند، به طوري كه تبخير آب بدن زياد مي شود و انسان بدون آنكه متوجه باشد و كاري انجام دهد مقدار زيادي از آب بدنش را از دست مي دهد.

و همچنین از ارتفاع 7500 متر به بالا منطقه مرگ است و ديگر هم هوايي صورت نمي پذيرد و مرتباً انرژي تحليل مي رود.

چنانچه هدف برنامه صعود قله اي فراتر از 8000 متری باشد، باید تمامي برنامه ريزي ها، امكانات و تجهيزات را بر اين مبنا قرار داد. و با درك درست و با اطلاع از تجارب قبلي و همچنین با کمک و مشورت گرفتن از نقطه نظریات بزرگان این راه برنامه ای را متناسب با شرايط موجود انتخاب نمود.

به عبارتی ديگر در این مرحله ی حساس هدف از اجرای برنامه را از هر حیث باید مشخص نمود. چگونگی مسير صعود و میزان درگيري با سنگ و يخ در تعيين هدف موثر است. در اين مرحله بايد درجه سختي مسير را مشخص نمود و بايد بدانيم خواسته ما از اجرای برنامه چیست، و چه هدفی را دنبال می کنیم، كه البته اين موارد دقيقاً بستگي به توانايي اعضاي گروه و امكانات موجود دارد به طوري كه سوابق افراد گروه، فعالیتهاي اجرایي آنها باید با سختي مسير و برنامه مورد نظر مورد مقايسه قرار گيرد.

لازم به ذکر است که عامل ارتفاع، تأثیر بسزايی بر فعالیت انسان و کار فني دارد. بدين صورت كه صعود صخره اي، در ارتفاع 4000 متری قابل قیاس با همان شرايط در ارتفاع 7000 متری نمی باشد. با توجه به ارتفاع و سختي مسير تعداد اعضا مشخص خواهد شد. پر واضح است كه با تعداد نفرات اندك چنين امري محقق نخواهد شد.

 بخش 2 - انتخاب سرپرست

همانطور که هر هرمي، نياز به رأسي دارد در اجراي كار گروهی نیز هر تيمي نياز به رهبری دارد تا کارها را هماهنگ كنند. سرپرست تيم نقش اساسي در هدايت و رهبري دارد و در واقع يك تيم موفق يك سرپرست بزرگ دارد که در اینجا برخي از خصوصيات یک سرپرست موفق را عنوان خواهيم كرد :

قدرت مدیریت و هماهنگی بالا، قدرت برنامه ريزي و سازماندهي، تجربه، جسارت، درايت، توانایی تصميم گيري درست در هر شرایط، آشنا به مسائل كوهنوردي، آشنایی به مديريت بحران، توانایی تحليل مسائل، ایجاد شرایط برای همدل شدن تیم، ایجاد حس همکاری در گروه، تقسیم وظایف اعضا، پیگیری شرح وظایف اعضا و بطور خلاصه مسئوليت اجراي كل برنامه با سرپرست است و كليه اعضا ملزم به اطاعت بی وقفه از دستورات وي مي باشند.

سرپرست برنامه توسط اعضا و يا فدراسيون تعيين مي شود. وی نقش مهم در تعیین و تعداد اعضا تیم را ایفا می کند.

جهت هماهنگی و پیشبرد فعالیتهای تیم سرپرست پیش از اجرای برنامه به دفعات جلسات گردهمایی برگزار می کند تا هر فردی از اعضا گزارشی از فعالیتهایش را اعلام کند. در اجرای برنامه شخص سرپرست لزومی ندارد در طی کل مسیر، تیم را همراهی کند ولی لزوماً باید حتماً همراه تیم در کمپهای پایین باشد و با بی سیم تیم را هدایت نماید.

 بخش 3 - انتخاب معاون (کمک) سرپرست یا مسئول فنی

جهت نظارت بر پیشرفت کار گروه و بالا بردن ضریب اطمینان کار فنی در حین صعود از جمله : ثابت گذاری، استفاده از ابزار، تشخیص و تصمیم گیریها بر حسب شرایط و امکانات موجود؛ با هماهنگی سرپرست، امنیت و ایمنی را در تیم برقرار می کند.

 بخش 4 - انتخاب اعضا و تعداد نفرات  

برای انتخاب اعضا چند فاکتور مهم و حائز اهمیت است که باید در نظر گرفته شود :

1) توانایی افراد

در انتخاب نفرات توانایی های فردی بسيار موثر است که با توجه به اردوهاي آمادگي و گزینش افراد، مي توان از قابليتهاي آنها آگاهی پیدا کرد. عدم دقت در اين مورد باعث بروز مشكلات فراواني خواهد شد كه اغلب اوقات منجر به حادثه، فوت و يا به صدمات جبران ناپذير ديگري تبدیل خواهد شد که اين امر اهميت اين قضيه را گوشزد خواهد كرد.

توان تكنيكي افراد، آشنایی کامل آنها به مهارت كار با ابزار و کارگاهها، سوابق اجرايي آنها در كار يخ و برف و سنگ نوردي، و اطلاعات كوهنوردي نظير شناخت بهمن، مسيريابي، زنده ماندن در شرايط سخت و ... همگي از نكات قابل اهميت است. همچنین توانايي بدن افراد در نصب طناب ثابت و صعود کرده ای با استفاده از كرامپون، کلنگ، تبر يخ از فاكتورهاي ديگر موثر در تعيين افراد است. بطور کلی اعضای گروه باید شرایط و صلاحیت شرکت در برنامه ی تعیین شده را داشته باشند.

1-1-توانایی بدنی

هر عضوی از لحاظ فردی باید از سلامت کامل برخوردار باشد و قبل از صعود باید کلیه آزمایشات پزشکی را با دقت پیگیری کند و سپس خود را برای برنامه آماده سازد تا جایی که از آمادگی بدنی بالایی برخوردار گردد.

کلیه اعضا از لحاظ گروهی، باید در یک سطح باشد نه خیلی بالا و نه خیلی پایین تر از بقیه افراد. اردوهای آمادگی و تمرینات بدنی کل اعضا باید با یکدیگر و در یک زمان صورت گیرد و کاملاً طبق شرایط و موقعیت زمان صعود برگزار شود تا هم از نظر جسمانی همگی در یک سطح آماده شوند و هم بیشتر با روحیات و خصوصیات خلقی همدیگر آشنا شوند و چنانچه هر مشکلی و موردی باشد قبل از صعود رفع و رجوع گردد. 

2-1- تجهيزات افراد 

همانطور كه مي دانيم اجراي برنامه وابسته به تجهيزات است و هر برنامه اي تجهيزات متناسب با خود را نياز دارد و همچنین عامل بسيار موثر در حفظ جان افراد بشمار می رود. بنابراين قبل از اجراي برنامه لازم است تمامي تجهيزات افراد كنترل گردد و كوچكترين اغماض در اين زمينه غير قابل قبول خواهد بود.

به طور مثال براي اجراي برنامه اكسپدیشن در ورودي 8000 متری نياز به كفش سه پوش، كرامپون، لباس ارتفاع، كيسه خواب مناسب، دستكش های مناسب و مخصوص آن ارتفاع است و حتی نبايد از تجهيزاتی که در قلل7000 متری مورد استفاده قرار می گیرد استفاده گردد.

3-1- توانایی مالی

هر فردی که در تیم شرکت می کند باید حداقل پشتوانه مالی هزینه اجرای برنامه را داشته باشد و یا ارگانی وی را تحت شرایطی حمایت مالی(1) نماید تا بتواند هزینه های برنامه را پرداخت کند که شامل : هزینه شرکت طرف قرارداد داخلی و خارجی، هزینه ورود به منطقه، هتل، بلیط پرواز، هزینه مواد غذایی، هزینه جهت خرید وسایل فنی و تجهیزات، بار بر(2)، خدمه، افسر تور، امداد رسانی، هلیکوپتر، کپسول اکسیژن، ویزا، بیمه عمر و حوادث، حمل و نقل، انعام، راهنما، مسئول فنی برنامه، هزینه های متفرقه و ...  می باشد.  

با توجه به مبلغ پيش بيني شده و توان مالي، اجراي برنامه و تعداد اعضا مشخص خواهد شد. اين فاکتور در صعود هاي برون مرزي اولویت خاصی دارد.

4-1- تجربه کاری و سابقه کوهنوردی

هر چه افراد سابقه صعود بیشتری داشته باشند تجربه بیشتری کسب کرده اند. افرادی که تجربه صعودهای زمستانی دشوار، گشایش مسیر و کارهای ترکیبی سنگنوردی و یخ نوردی در ارتفاعات کشورمان را دارند و کارهای فنی بیشتری در ارتفاعات انجام داده اند زودتر و بهتر می توانند با شرایط ارتفاعات بالا خود را سازگار کنند.

و از طرفی به شرایط انتخاب محل اجرای برنامه نیز بستگی دارد که بر حسب موقعیت، شرایط و چگونگی مسیر صعود برنامه و نوع پیمایش؛ کوهپیمایی، ترکینگ، یخچال و یا درگیر با سنگ و ... باشد، تصمیم گیری می شود.

لزوماً  افراد تیم نباید در همه زمینه ها از تبحر و تجربه فنی بالایی برخوردار باشند ولی چنانچه قله منتخب فنی و گذر از یخچال و دیواره و شکاف و ... باشد (که معمولاً در ارتفاعات بافت منطقه تغییر کرده و دارای شکافهای بسیاری است) پس لازمه آن آموزش صعود کرده ای و استفاده از ابزار می باشد.

پس با در نظر گرفتن شرایط صعود، می بایست تجربه و سابقه کوهنوردان تیم را مورد سنجش قرار داد و آنها را برای شرکت در آن برنامه نامزد کرد.

2)حس همکاری

فاكتور موثر ديگر فرمانبرداري، اخلاق و كار گروهي فرد است. عضوي كه توان بالاي جسماني و تكنيكي دارد و داراي تجهيزات کاملی است ولي در كارهای گروهی و تيمي(1) شرکت نمی کند و یا شخصیتی فرد گرایی دارد، در تيم جايي برای او نمی ماند.

در چنین صعودهایی از آنجایی که کار گروهی و تیمی است، باید حس همکاری افراد بالا باشد که در پیشبرد روند صعود موثر است.

چنانچه فردی خود رأی و تک رو در تیم باشد، تیم یکپارچگی خود را از دست داده و چنانچه مشکلی پیش آید دامنگیر کل تیم خواهد شد. ولی اگر تیم یکدست باشد تحت هر شرایطی همگی به یاری هم می شتابند و هر آنچه سرپرست اعلام می کند سریعاً و با کمک همدیگر انجام می دهند.

3)تقسیم وظایف و حس مسئولیت

در کارهای تیمی هر فردی وظیفه ای خاص دارد و بسته به شرایط ممکن است تغییر کند. از جمله : سرپرست، مسئول فنی، مسئول تدارکات، پزشک، راهنمای برنامه، عکاس، آشپز،عقب دار، جلودار، گزارش نویس، تیم منتخب صعود (تیم حمله)، تیم پشتیبان و ...

4) همدل بودن اعضا گروه

تعدادی از افراد که در مدت زمانی طولانی با یکدیگر همکاری، صعود و زندگی کنند، باید از نظر روحی با همدیگر صمیمی و همدل باشند تا در شرایط سخت غمخوار یکدیگر بوده و چنانچه فردی از نظر روحی با تیم در یک سطح نباشند کل تیم را دچار اختلال کرده و مشکلات خاصی را ایجاد می کنند. 

5) اخذ روادید (ویزا)

گاهي اوقات كشور مقصد جهت صدور ويزا محدوديت داشته و در تعداد اعضاي تيم تأثيرگذار خواهد بود اين امر براي كشور ما كه در تحريمهاي سياسي قرار دارد فاكتور مهمي است.

  بخش 5 - امور مالي برنامه و برآورد هزينه

حرف اول در اجراي برنامه های برون مرزي را پشتوانه مالي تیم مي زند که نقش انكار ناپذيری دارد. بعداز تأمين هزينه هاي مالی استكه اجراي برنامه به تحقق می پیوندد و كار وارد مرحله جديدي مي گردد.

هزینه برنامه از سه طريق تأمين مي گردد :

1) فدراسيون كوهنوردي

بعد از تأیید طرح صعود در شوراي برون مرزي هزينه اجراي برنامه پرداخت مي گردد.

2) اسپانسر

سرپرست و یا اعضا گروه جهت تأمین بخشی و یا تمامی هزینه های مالی برنامه، باید ارگان، شرکت، موسسه و یا فردی را مجاب کنند تا عهده دار اسپانسر تیم شود و در مقابل تیم تعهداتی را که در قبال اسپانسر دارد باید انجام دهد که شامل تبليغات محصول آن شرکت و ... است. طی کردن این روند نیاز به پیگیری های متعدد و یا داشتن نفوذ خاصی می باشد. 

3) شخصي

تأمین هزینه های مالی از محل درآمدهای شخصی از راحت ترين شكل رفع اين مشكل است. چرا که " كس نخارد پشت من جز ناخن انگشت من ! "

برآورد هزينه ها كار مشكل و مهمي است كه توسط تک تک اعضا انجام مي پذيرد.  

پس از برآورد دقيق هزينه ها، بايد به فكر تأمين کردن هزینه ها بود. و این مسئله به هدف و میزان اهمیت اجرای برنامه، انگیزه و علاقه اعضا تیم، کسب تجربه، دیدن زیبایی های هیمالیا و ... برمی گردد.

ادامه دارد ...